44:97  97  CAPUT  IL  98  spiritus  virtute.  Propheta  igitnr  non  lusit  operam,  quia  non  fuit  irritus  eius  labor,  sed  fructum  suum  protulit.  Interea  ut  verum  maneat  illud,  Et  qui  plantat,  et  qui  rigat  nihil  esse:  dicit  suisse  alacres  Israelitas,  quia  Dominus  ipsos  impulit.  Excitavit  ergo  Deus  spiritum  Zerubbabel,  spiritum  Iehosuah,  et  totius  populis  inquit.  Neque  vero  restringere  convenit  instinctum  hunc  spiritus  ad  unam  partem  duntaxat,  quemadmodum  faciunt  nonnulli,  qui  existimant  confirmatos  fuisse  Israelitas  in  bono  animi  proposito  (ut  loquuntur)  quum  tamen  prius  sponte  paruissent  Dei  verbo:  perperam  ilii  separant  quae  coniunctim  legenda  sunt  apud  prophetam.  Nam  quod  Deus  excitavit  spiritum  Zerubbabel  et  totius  populi,  inde  factum  est  ut  legationem  prophetae  susceperint,  et  attenti  fuerint  ad  eius  verba.  Stulte  ergo  imaginantur  illi  libero  suo  arbitrio  fuisse  adductos  Israelitas,  ut  verbo  Dei  parerent:  deinde  subsidium  aliquod  spiritus  sancti  sequutum  esse,  ut  constanter  in  illo  suo  cursu  perseverarent.  Nam  propheta  priore  loco  exposuit  legationem  suam  reverenter  fuisse  exceptam  a  populo:  nunc  modum  exprimit,  quia  scilicet  Deus  corda  totius  populi  tetigit.  Et  loquutio  notanda  est,  quum  dicitur  excitatus  fuisse  spiritus  Zerubbabel  et  totius  populi.  Scimus  enim  fuisse  multam  pigritiem,  in  multitudine  praesertim.  Nam  quod  ad  Zerubbabel  et  Iehosuah  spectat,  diximus  satis  fuisse  voluntarios,  sed  tamen  nimis  cunctatos  fuisse,  donec  correctum  fuit  illud  frigus,  quo  adhuc  laborabant.  Sed  propheta  hic  simpliciter  significat,  impulsu  arcano  Dei  fuisse  ita  morigeros:  deinde  fuisse  constantes  in  proposito.  Deus  non  format  in  nobis  novas  animas,  ubi  in  obsequium  suum  trahit,  sed  mutat  quod  erat  vitiosum:  quia  nunquam  essemus  attenti  ad  verbum  eius,  nisi  aperiret  nobis  aures:  deinde  nulla  esset  ad  parendum  inclinatio,  nisi  flecteret  corda  nostra:  denique  statim  deficeret  in  nobis  et  voluntas  et  conatus,  nisi  etiam  donum  perseverantiae  adderet.  Sciamus  ergo  fructuosum  fuisse  laborem  Haggaei,  quia  Dominus  efficaciter  corda  populi  tetigit  :  quemadmodum  scimus  hoc  singulare  esse  eius  donum,  quod  electi  fiunt  eius  discipuli,  secundum  illud,  Nemo  venit  ad  me,  nisi  pater  meus  traxerit  eum.  Dicuntur  igitur  venisse  et  fecisse  opus  in  domo  Iehovae  Dei  sui.  Hinc  colligimus  etiam  neminem  idoneum  esse  ad  sacrificia  Deo  offerenda,  vel  ad  quemlibet  cultum,  nisi  qui  formatus  fuerit  illo  arcano  spiritus  motu.  Sponte  quidem  et  nos  et  nostra  omnia  offerimus  Deo,  et  aedificandis  eius  templum,  sed  unde  affectus  iste  voluntarius,  nisi  quia  Dominus  nos  sibi  subiicit,  atque  ita  reddit  dociles  et  morigeros?  Postea  additur:  Calvini  opera.  Vol.  XLIV.