44:66  duum:  sed  quia  nomen  est  collectivum,  ideo  mutatur  numerus),  et  non  loquentur  mendacium,  et  non  invenietur  in  ore  ipsorum  lingua  dolosa  (vel  lingua  fraudis),  quoniam  ipsi  pascentur  et  accubabunt:  et  nemo  erit  exterrens.  Hic  prosequitur  eandem  sententiam  propheta,  nempe  Deum  prospicere  ecclesiae  suae  saluti,  quum  maiorem  populi  numerum  profligat,  ut  pauci  duntaxat  residui  sint:  quia  vult  sibi  colligere  puram  et  sanctam  ecclesiam,  quum  ante  urbs  fuisset  referta  omni  immunditie.  Haec  igitur  compensatio  debuit  si  quid  erat  doloris  lenire  :  quoniam  videbant  pii  sibi  propitium  fuisse  Deum,  etiamsi  durius  ipsos  tractaverat.  Et  memoria  tenendum  est  quod  prius  dixi  :  non  potuisse  aliter  servari  ecclesiam,  nisi  correcta  vel  subacta*  illa  petulantia,  quae  oriebatur  ex  falso  Dei  praetextu.  Iam  sumit  hoc  etiam  Sophonias  pro  confesso,  non  posse  aliter  revelli  ex  animis  vitium  illud  superbiae,  nisi  prorsus  deiecti,  adeoque  contriti  fuerint.  Docet  igitur  si  integri  maneant  semper  fore  superbos,  ideoque  opus  esse  violento  remedio,  ut  discant  humilitatem  et  modestiam  :  quod  significat  his  verbis  ubi  dicit,  residuum  populum  humilem  fore  et  afflictum.  Nam  si  sponte  se  praebuissent  dociles,  non  opus  fuisset  tam  dura  correctione.  In  summa  si  gemant  fideles  quod  ecclesiam  Deus  ita  fere  exinanierit,  ne  tamen  obstrepant,  ostendit  fuisse  hoc  remedium  necessarium.  Quare?  nisi  enim  afflicti  fuissent,  semper  se  gessissent  pervicaciter  adversus  Deum.  Oportuit  igitur  quodammodo  frangi,  quia  flecti  non  poterant.  Residuum  igitur  faciam,  inquit,  populum  afflictum  et  pauperem,  ity  significat  saepe  humilem.  Sed  quoniam  addit  bi,  non  dubium  est  quin  ostendat  non  posse  aliter  corrigi  Iudaeos,  nisi  exuti  sint  omni  materia  gloriae.  Erant  enim  nimis  assueti  suis  iactantiis:  imo  obduruerant  ad  Dei  contemptum.  Tunc  ergo,  inquit,  sequetur  hic  profectus  saltem,  quod  sperabatis  in  Domino:  nempe  ubi  vos  prostraverit.  Hic  versus  continet  utilissimam  doctrinam.  Primo  enim  docemur  ideo  cruce  domari  ecclesiam,  ut  superbiam  dediscat,  quae  sic  ingenita  est  et  ininfixa  hominum  cordibus,  ut  non  possit  abstergi,  nisi  violenter  eam  Dominus  eradicet,  ut  ita  loquar.  Non  est  ergo  cur  miremur  fideles  ita  humiliari  a  Domino,  et  sortem  ecclesiae  tam  esse  contemptibilem:  quia  si  plus  esset  vigoris,  statim  erumperent  ferocia,  quemadmodum  fieri  solet.  Ergo  ut  Dominus  contineat  sub  fraeno  suos  electos,  ideo  inopia  eos  subigit  et  domat:  denique  exercet  sub  cruce.  Hoc  est  unum.  Iam  notandum  est  etiam  posterius  membrum  ubi  dicit  Sperabunt  in  nomine  Domini,  qui  ita  ad  inopiam  vel  egestatem  redacti  fuerint:  quia  videmus  quo  nos  Deus  vocet,  ubi  spoliat  omni  terrena  fiducia,  et  adimit  omnem  glori-  5