6:494  eorum  successoribus  suscipi  voluit.  Inepti  ergo  sunt,  quum  de  ordinandi  forma  nobis  facessunt  negotium:  in  qua  nihil  a  Christi  regula,  et  apostolorum  usu,  a  veteris  ecclesiae  consuetudine  minimum  differimus:  quum  suam  illam,  de  cuius  neglectu  nos  accusant,  neque  Dei  verbo,  neque  firma  ratione,  neque  antiquitatis  obtentu  possint  defendere.  In  parte  regiminis  ecclesiastici  sunt  leges:  ex  quibus  eas  libenter  recipimus,  quae  nec  conscientiarum  sunt  laquei,  et  ad  ordinis  publici  conservationem  faciunt:  quae  autem  vel  per  tyrannidem  ad  opprimendas  servitute  conscientias  impositae  fuerant,  vel  superstitioni  [pag.  69J  serviebant  magis,  quam  aedificationi,  eas  abrogare  coacti  fuimus.  Hoc  loco  fastidii  primum  et  importunitatis  nos  insimulant  hostes  nostri:  deinde  carnis  licentiam  quaerere  nos  criminantur:  ut  excusso  disciplinae  iugo,  lasciviamus  prout  libuerit.  Verum,  sicut  dixi,  quin  reverenter  custodiantur  quaecunque  in  hunc  tantum  finem  respiciunt  leges,  ut  decenter  et  ordine  gerantur  inter  fideles  omnia,  minime  repugnamus.  Neque  vero  de  singulis,  quas  abrogavimus,  recusamus  causam  dicere,  cur  ita  fieri  oportuerit.  Certe  laborasse  praeter  modum  ecclesiam  sub  traditionum  humanarum  onere,  et  sublevandam  necessario  fuisse,  si  consultum  illi  vellemus,  probatu  difficile  non  est.  Nota  est  Augustini  querimonia,  qua  suae  aetatis  calamitatem  graviter  deplorat,  quod  ecclesia,  quam  Dei  misericordia  liberam  esse  voluit,  sic  iam  tum  premebatur,  ut  tolerabilior  fuisset  Iudaeorum  conditio.  *)  Ex  eo  tempore  numerum  fere  in  decuplum  crevisse,  verisimile  est.  Multo  vero  plus  crevit  exigendi  rigor.  Quid  si  igitur  nunc  resurgeret  sanctus  ille  vir,  ac  infinitam  istam  legum  multitudinem  inspiceret,  sub  qua  demersae  gemunt  miserae  conscientiae?  Quid  si  rursum  cerneret,  qua  severitate  exigatur  earum  observatio?  Excipient  forsan  reprehensores  nostri,  nos  cum  Augustino  deflere  potuisse,  si  quid  displiceret:  correctioni  vero  manum  non  fuisse  adhibendam.  Cuius  obiectionis  facilis  est  solutio.  Nam  quum  putarentur  observatu  necessariae  esse  hominum  leges,  corrigi  debuit  perniciosus  [pag.  70]  hic  error.  Quae  externae  politiae  causa  feruntur  leges,  obedienter  servandas  esse  sicut  dixi,  non  negamus,  Ad  regendas  conscientias  non  nisi  unus  Deus  est  legislator.  Maneat  ergo  penes  ipsum  solum  haec,  quam  sibi  multis  scripturae  locis  vindicat,  autoritas.  In  ea  re  primum  Dei  honor,  quem  nullo  modo  imminui  fas  est,  deinde  spiritualis  conscientiarum  libertas  vertitur,  quam  Paulus  hominum  arbitrio  subiici  summopere  vetat.  Quod  itaque  officii  nostri  erat  ut  fidelium  conscientias  indigna  servitute,  qua  constrictae  tenebantur,  eximeremus,  eas  ab  hominum  1)  Epist.  2.  ad  Ianuarium.