23:45  45  COMMENTARIUS  IN  GENESIN.  46  est,  quum  adhuc  integer  et  rectus  esset  Adam,  opus  lege  non  habebat.  Verum  solutio  in  promptu  est.  Neque  enim  illic  disputat  Paulus,  sed  ex  communi  vitae  usu  pronunciat,  qui  sponte  currunt,  non  esse  legis  necessitate  cogendos:  quemadmodum  vulgari  proverbio  dicitur,  ex  malis  moribus  natas  esse  bonas  leges.  Interim  non  negat  quin  Deus  ab  initio  legem  homini  imposuerit,  ut  ius  sibi  debitum  vindicaret.  Si  quis  obiiciat  alteram  Pauli  sententiam,  ubi  legem  asserit  esse  ministram  mortis  (2.  Cor.  3,  7)  :  respondeo  id  esse  accidentale,  ex  quo  corrupta  est  natura.  Tunc  vero  datum  fuisse  homini  praeceptum  unde  cognosceret  Deum  sibi  praeesse.  Caeterum  haec  minuta  leviter  praetereo.  Illud  quod  dixi,  quia  longe  maioris  est  momenti,  subinde  memoria  repetendum,  tunc  rite  compositam  fore  vitam  nostram,  si  Deo  pareamus,  atque  eius  voluntas  omnium  nostrorum  affectuum  sit  magistra.  Be  omni  arbore.  Quod  libentius  morem  gerat  Adam,  liberalitatem  suam  Deus  commendat.  Ecce,  inquit,  tibi  in  manum  trado  quidquid  fructuum  terra  gignet,  quidquid  proferet  omne  arborum  genus  :  ex  immensa  copia  et  varietate  unam  tantum  arborem  excipio.  Deinde  poenam  denunciando  terrorem  incutit,  sanciendae  legis  causa.  Quo  maius  est  hominis  flagitium,  quem  neque  amabilis  ista  donorum  Dei  commemoratio,  nec  poenae  metus  retinere  in  officio  potuit.  Sed  quaeritur  quam  mortis  speciem  intelligat  Deus  hoc  loco.  Mihi  definitio  petenda  ex  opposito  videtur:  tenendum,  inquam,  est  ex  qua  vita  homo  exciderit.  Erat  omni  ex  parte  beatus:  ideo  eius  vita  ad  corpus  et  animam  pariter  spectabat:  Quum  in  eius  anima  vigeret  rectum  iudicium,  et  iusta  affectuum  moderatio,  illic  quoque  vita  regnabat  :  in  corpore  nullum  erat  vitium  :  quare  totus  a  morte  erat  immunis.  Terrena  quidem  vita  illi  fuisset  temporalis:  in  coelum  tamen  sine  interitu,  et  illaesus  migrasset.  Nunc  mors  ideo  horrori  nobis  est:  primum  quia  quaedam  est  exinanitio,  quoad  corpus  :  deinde  quia  Dei  maledictionem  sentit  anima.  Videndum  etiam  quae  sit  mortis  causa,  alienatio  scilicet  a  Deo.  Inde  sequitur,  mortis  nomine  comprehendi  miserias  omnes  quibus  se  Adam  per  defectionem  suam  implicuit:  simul  enim  ac  defecit  a  Deo  vitae  fonte,  deiectus  fuit  a  priore  statu,  ut  sentiret  hominis  vitam  sine  Deo  miseram  esse  ac  perditam,  adeoque  nihil  differre  a  morte.  Quare  non  immerito  et  vitae  privatio,  et  mors  vocatur  hominis  conditio  post  peccatum.  Aerumnae  et  mala  tum  animae  tum  corporis,  quibus  obsidetur  homo  quamdiu  in  terra  degit,  quoddam  sunt  mortis  atrium,  donec  mors  ipsa  illum  penitus  absorbeat,  mortuos  enim  scriptura  passim  nominat,  qui  peccati  et  Satanae  tyrannide  oppressi  nihil  quam  interitum  suum  spirant.  Quare  supervacua  est  quaestio,  quomodo  Adae  minatus  fuerit  Deus  mortem  quo  die  fructum