25:372  tio  saepe  a  prophetis  repetitur.  Et  Isaias  (52,  3)  spem  liberationis  facere  volens,  Deum  populi  quem  vendidit,  redemptorem  fore  docet.  Caeterum,  ne  exciperet  quispiam  non  esse  mirum  si  communis  bellorum  alea  victoriam  alio  transferret,  quae  (ut  loquitur  profanus  poeta)  dubiis  inter  utrumque  pennis  volat,  occurrit  Moses,  nisi  Dei  auxilio  destitueretur  populus,  fieri  non  posse  ut  infeliciter  pugnarent.  Interponitur  ergo  veri  Dei  et  falsorum  comparatio,  ac  si  diceret  Moses,  ubi  praeest  Deus  exercituum,  nunquam  eo  duce  incertum  belli  eventum  fore.  Unde  sequitur,  a  communi  gentium  sorte  eximi  electum  et  peculiarem  Dei  populum  nisi  quatenus  sua  ingratitudine  reiici  meretur.  Eius  rei  testes  atque  arbitros  facit  incredulos,  qui  saepe  experti  formidabilem  Dei  potentiam,  certo  sciebant  Deum  Israelis  suis  idolis  esse  dissimilem.  Perinde  igitur  est  ac  si  caecis  diceret  id  esse  conspicuum,  vel  testes  citaret  eos  qui  nulla  coelesti  luce  sunt  praediti.  Porro  iudicium  defert  incredulis:  non  quasi  pronunciaturi  sint  quod  verum  est  et  re  ipsa  compertum,  sed  quoniam  eos  experientia  convictos  teneat.  Neque  enim  si  quis  rogasset  profanos  homines  an  penes  unicum  Deum  Israelis  summum  esset  terrae  ac  coeli  imperium  et  potestas,  unquam  confessi  fuissent  sua  idola  meram  esse  vanitatem.  Verum  quamlibet  maligne  detraherent  gloriae  Dei,  non  dubitat  tamen  Moses  gloriari,  vel  ipsis  iudicibus,  magnifice  Deum  exseruisse  invictam  suam  fortitudinem:  quanquam  ad  ipsam  potius  experientiam  respicit  quam  ad  eorum  affectum.  Alii  interpretes  diversum  sensum  eliciunt,  quamvis  superiores  sint  increduli,  Deum  tamen  manere  integrum:  nec  brachium  eius  ideo  fractum  esse,  quia  illis  vexandos  permiserit  apostatas,  verum  expositio  prior  melius  convenit.  32.  Ex  vite  enim  Sedom.  Quod  hoc  trahunt  quidam  ad  poenam  qua  digni  erant  Israelitae,  remotum  esse  a  mente  Mosis  existimo:  quin  potius  in  corruptos  eorum  mores  et  perversum  eorum  ingenium  invehitur.  Metaphorice  autem  vocat  propaginem  vitis  Sodomae  et  Gomorrhae:  quia  referant  utriusque  gentis  naturam,  ac  si  ab  illis  traxissent  originem:  quemadmodum  pampini  fructum  matricibus  unde  sumpti  sunt  similem  generant.  Conqueritur  Deus  per  Isaiam  (5,  2),  quum  exspectaret  bonas  et  dulces  uvas  a  sua  vinea,  productas  sibi  fuisse  labruscas.  Item  per  Ieremiam  (2,  21),  quum  plantasset  semen  fidele  et  genuinum,  conversum  fuisse  in  sarmenta  vitis  alienae:  hic  plus  exprimit  Moses,  populum  vitem  esse  non  tantum  degenerem,  sed  veneficam,  quae  nihil  nisi  lethale  producat.  Ideo  subiicit  non  solum  botros  eorum  esse  amaros,  sed  vinum  eorum  esse  virus  draconum  et  aspidum  :  quibus  verbis  significat,  nihil  illa  gente  deterius,  vel  magis  abominandum  fingi  posse.